Χαράλαμπος Τσούγγαρης

Ημερομηνία Δημοσίευσης: 24/09/2026

"Κληρονομιά σε κίνδυνο: Αναβιώστε, αντισταθείτε, επανασχεδιάστε"

"Ξυπνώντας φωνές που δεν πρόλαβαν να σβήσουν"

Δεν σκάβει απλώς, αφουγκράζεται. Σκύβει επάνω στα θραύσματα και τα ευρήματα και δίνει πίσω τη χαμένη φωνή τους... Ακούει τις φωνές των αοράτων κάτω από τη σιωπή της γης, όπου ο χρόνος κοιμάται... Ανασύρει χρόνια τώρα όχι μόνον αντικείμενα αλλά και κρυμμένες ιστορίες που περίμεναν υπομονετικά να ξαναβρούν φωνή στο χρόνο. Ένας άνθρωπος που συνεχίζει με τον ίδιο ζήλο και αφοσίωση να μετατρέπει την κάθε επιστημονική γνώση σε γέφυρα ανοίγοντας διάπλατα την πόρτα στην έρευνα συνομιλώντας με το παρελθόν σήμερα υπενθυμίζοντάς μας, ότι κάθε θραύσμα αποτελεί και ένα σημάδι από εκείνους που έζησαν κάποτε πριν από εμάς... ως ένας φύλακας και οδοιπόρος μιας αργής και πιο βαθιάς μνήμης.

Ο λόγος για τον γνωστό αρχαιολόγο - ερευνητή - εκπαιδευτή του ΑΜΘ και των σωστικών ανασκαφών, αξιότιμο κ. Χαράλαμπο Τσούγγαρη. Με αφορμή τις Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2026 στο ΑΜΘ στις 25-27 Σεπτεμβρίου προχωρήσαμε σε μια άκρως ενδιαφέρουσα και διαφωτιστική συζήτηση με έναν άνθρωπο που έστησε από το μηδέν μουσείο και συνεχίζει σθεναρά να ακούει προσεκτικά, όσα ακόμη ψιθυρίζει η γη στους επίμονους σε μια εποχή όπου η πολιτιστική κληρονομιά κινδυνεύει, αντιστέκεται, αλλά αναγεννιέται!

Οι φετινές Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2026 γιορτάζονται με κεντρικό σύνθημα "Κληρονομιά σε Κίνδυνο: Αναβίωση, ανθεκτικότητα, αναστοχασμος"! Με ποιον τρόπο (δράσεις, πρωτοβουλίες κλπ) το ΑΜΘ συμμετέχει στο φετινό γιορταστικό 3ήμερο;

Οι Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς είναι το πιο ευρέως εορταζόμενο συμμετοχικό πολιτιστικό γεγονός που μοιράζονται οι λαοί της Ευρώπης. Κατά τη διάρκεια αυτού του τριημέρου, ανοίγουν οι πόρτες σε πολυάριθμα μνημεία και χώρους, επιτρέποντας στους πολίτες της Ευρώπης να απολαύσουν δωρεάν επισκέψεις και να μάθουν για την κοινή τους πολιτιστική κληρονομιά και ενθαρρύνοντάς τους να συμμετάσχουν ενεργά στη διαφύλαξη και ανάδειξη αυτής της κληρονομιάς για τις σημερινές και τις μελλοντικές γενιές.

Το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης (στο εξής ΑΜΘ) στηρίζει εδώ και χρόνια αυτόν τον θεσμό, όχι απλά με την προσφορά ελεύθερης εισόδου για τους επισκέπτες, αλλά και με τη διοργάνωση ποικίλων δράσεων. Για τη φετινή χρονιά (με το γενικό θέμα: Κληρονομιά σε κίνδυνο - αναβίωση, ανθεκτικότητα, αναστοχασμός), το ΑΜΘ προσφέρει δύο δράσεις σχετικές με τον κίνδυνο της παράνομης διακίνησης αρχαιοτήτων (μία θεματική περιήγηση και μία προβολή ντοκιμαντέρ) την Παρασκευή 25/9 και μία παράσταση αφήγησης μύθων το Σάββατο 26/9.

Η θεματική περιήγηση θα γίνει με την καθοδήγηση της Δρ. Ευαγγελίας Τσαγκαράκη, Προϊσταμένης του Τμήματος Συλλογών και Εκθέσεων Μεταλλοτεχνίας και Μικροτεχνίας του ΑΜΘ, ενώ είναι χαρακτηριστικό ότι οι άλλες δύο δράσεις αποτελούν συνέργειες του Μουσείου με δύο αξιόλογους πολιτιστικούς φορείς της πόλης, την Κινηματογραφική Λέσχη Θεσσαλονίκης και την ΑΜΚΕ Αction Art / Εικαστική Δράση, στην προσπάθειά μας να προσεγγίσουμε και το δικό τους κοινό στο ΑΜΘ.

Οι Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς δεν είναι απλώς μια γιορτή. Είναι - ίσως - και κάποια υπόσχεση. Ποια υπόσχεση δίνετε εσείς ως αρχαιολόγος και δάσκαλος στην επόμενη γενιά που θα περπατήσει επάνω στις πέτρες του μουσείου;

Όσο κι αν είναι δύσκολο για έναν υπάλληλο να δίνει υποσχέσεις αυτού του είδους, μπορώ να υποσχεθώ ότι θα συνεχίσουμε να αγωνιζόμαστε, ώστε η επόμενη γενιά να περπατήσει πάνω σε «πέτρες του Μουσείου» στερεωμένες γερά πάνω στην ιστορική αλήθεια και προστατευμένες από κάθε κίνδυνο, με τον καλύτερο τρόπο. Στηριζόμενη -με σεβασμό - πάνω σε αυτή τη γερή βάση, εύχομαι και ελπίζω να συνεχίσει την πορεία προς το μέλλον με αυτοπεποίθηση και σωφροσύνη.

Η Ευρώπη χτίστηκε επάνω σε λίθους με γλώσσα ελληνική, λατινική και άλλες. Ποιος αποτελεί τον πιο πολύτιμο λίθο που έχει η Μακεδονία να προσφέρει στην ευρωπαϊκή πολιτιστική μνήμη;

Πιστεύω ότι ο πιο πολύτιμος λίθος είναι η μνήμη της ελληνιστικής οικουμένης, στην οποία όλοι οι λαοί -παρά τις διαφορές τους- θεωρούνταν ισότιμοι, από τα Βαλκάνια και την Αίγυπτο, ως την Ινδία.

Το Αρχαιολογικό Μουσείο δεν είναι μόνον κτήριο - μνημείο. Είναι και το σπίτι σας. Πώς κατοικείται, εσείς, μέσα σ' αυτό το σπίτι εδώ και χρόνια; Ποια η μεγαλύτερη συγκίνηση που νιώσατε σ' αυτά τα χρόνια;

Πράγματι, νιώθω ότι κατοικώ μέσα σε αυτό κατά τα δέκα τελευταία χρόνια! Και είναι μεγάλη τιμή να συγκατοικώ εδώ αρμονικά με δεκάδες αξιόλογους συναδέρφους όλων των ειδικοτήτων, που το αγαπούν και μοιράζονται ένα κοινό όραμα, με την καθοδήγηση μιας σειράς φωτισμένων Διευθυντών. Παρά τις κατά καιρούς δυσκολίες (οικονομικές, υγειονομικές, διοικητικές), ήταν και εξακολουθεί να είναι το καλύτερο εργασιακό περιβάλλον στην ως τώρα θητεία μου. Τη μεγαλύτερη συγκίνηση αυτής της διαδρομής την ένοιωσα από τη χαρά και τις αντιδράσεις των παιδιών του Κέντρου Εκπαίδευσης και Αποκατάστασης Τυφλών Θεσσαλονίκης, κατά την πρώτη ημέρα του εργαστηρίου ανασκαφής που συνδιοργανώσαμε και υλοποιήσαμε στην αυλή μας το 2017.

Έχετε αφιερώσει ένα μεγάλο μέρος της επαγγελματικής πορείας σας στα εκπαιδευτικά προγράμματα. Ποια το δέλεαρ και η αποτίμηση αυτού του ταξιδιού;

Από τα φοιτητικά μου χρόνια, βίωσα τον πόνο της καταστροφής αρχαιοτήτων από μπουλντόζες, από αδιαφορία ή από απληστία (αρχαιοκαπηλία). Πίστεψα ότι με τα εκπαιδευτικά προγράμματα και με τη σωστή διδασκαλία της τοπικής Ιστορίας, αυτές οι καταστροφές μπορεί στο μέλλον να συμβαίνουν πιο σπάνια. Και είναι θετική η ως τώρα αποτίμηση, γιατί στην πορεία είδα περισσότερους νέους και παιδιά να ενημερώνουν την Αρχαιολογική Υπηρεσία για καταστροφές, ή να παραδίδουν αρχαιότητες. Στην πορεία ανακάλυψα ότι τα προγράμματα αυτά βοηθούν τα παιδιά να σχηματίσουν μια πιο υγιή σχέση με την Ιστορία, αλλά και πόσο μεγάλη αξία έχουν αυτά για τα άτομα με αναπηρίες.

Από το πεδίο της ανασκαφής, στα επαγγελματικά προγράμματα και τις Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς, ποια η μεγαλύτερη πρόκληση και η πιο συγκινητική στιγμή αυτής της διαδρομής ;

Η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν για μένα ήταν να δημιουργηθεί ένα αρχαιολογικό Μουσείο στην ακριτική Π.Ε. Καστοριάς, στο οποίο να προβάλλεται/διδάσκεται η αρχαία Ιστορία του τόπου που παρέμενε άγνωστη στους επισκέπτες και τους κληρονόμους της. Και η μεγαλύτερη συγκίνηση ήταν να παρευρίσκομαι -δέκα χρόνια αργότερα- στα εγκαίνια αυτού του μουσείου, στο Άργος Ορεστικό, ανάμεσα σε όσους το αγάπησαν και το στήριξαν.

Η Γη της Μακεδονίας είναι ένα παλίμψηστο. Ποια στρώση της, πιστεύετε, ότι μένει αθέατη ακόμα από το βλέμμα της σύγχρονης Ευρώπης;

Περισσότερο γνωστή στην Ευρώπη είναι η Μακεδονία του Φιλίππου Β και του Μ. Αλέξανδρου, αλλά πολλά έχουν γραφτεί και για τη ρωμαϊκή Μακεδονία, όπως και για τα πολύχρυσα νεκροταφεία της αρχαϊκής περιόδου, όπως αυτό της Σίνδου. Σχεδόν αθέατη παραμένει η εικόνα της Μακεδονίας του 5ου αιώνα π.Χ., η οποία έχει συμπληρωθεί από τις ανασκαφές των τελευταίων δεκαετιών και προβάλλεται πλέον στο νέο Μουσείο της Βεργίνας, στα αρχαιολογικά μουσεία της Αιανής, της Πέλλας κ.ά. Πρόκειται για μια Μακεδονία που αποτελείται από πολλά, μικρά, ανεξάρτητα βασίλεια, τα οποία διαθέτουν πόλεις και νεκροταφεία με πλούσια ευρήματα, σημαντικά γλυπτά, εισαγμένη κεραμική και πολλές, πρώιμες ελληνικές επιγραφές.

Ποιες δράσεις σας απευθύνονται σε νέους και οικογένειες στις φετινές Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2026;

Στοχευμένη ιδιαίτερα στις οικογένειες με παιδιά άνω των 8 ετών, είναι η παράσταση αφήγησης με τίτλο «Ζει ο Βασιλιάς Αλέξανδρος; Ο Μύθος του Μεγαλέξανδρου, όπως επιβιώνει μέχρι σήμερα στη νεοελληνική παράδοση», η οποία θα πραγματοποιηθεί το Σάββατο 26/9 από τις 11 π.μ. ως τις 12 μ.: Στο φιλόξενο αίθριο του Μουσείου μας, ανάμεσα στις ανάγλυφες σαρκοφάγους και τα μαρμάρινα γλυπτά, θα ξετυλιχτούν οι μύθοι που έχουν επιβιώσει μέχρι σήμερα χάρη στην προφορική παράδοση, σε διαφορετικά τοπικά ιδιώματα της νεοελληνικής γλώσσας και στις παραδόσεις άλλων χωρών.

Η δράση αποτελεί συνδιοργάνωση του ΑΜΘ με την ΑΜΚΕ Action Art / Εικαστική Δράση, μιας από τις κορυφαίες ομάδες του χώρου, η οποία αποτελεί συνοδοιπόρο του Μουσείου για πολλά χρόνια. Αφηγήτριες θα είναι η Ροδάνθη Δημητρέση και η Σμαράγδα Καρασιμοπούλου: Παράσταση Αφήγησης για την οικογένεια στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης

Ποιοι οι σημαντικότεροι - μεγαλύτεροι κίνδυνοι που απειλούν την ελληνική και ευρωπαϊκή πολιτιστική κληρονομιά σήμερα;

Οι σημαντικότεροι κίνδυνοι είναι οι καταστροφές από πολεμικές επιχειρήσεις, η αρχαιοκαπηλία και τα μεγάλα κατασκευαστικά έργα, όταν αυτά εκτελούνται με πλημμελή αρχαιολογικό έλεγχο.

Πώς μεταφράζεται το 3πτυχο: "Αναβίωση- Αντίσταση- Επανασχεδιασμός στις φετινές εκδηλώσεις σας;

Με την παράσταση αφήγησης προωθείται η μετάδοση των προφορικών παραδόσεων, ή αλλιώς της διαγενεακής γνώσης που κινδυνεύει να χαθεί.

Με την θεματική περιήγηση για τις αρχαιότητες του ΑΜΘ που έχουν ενταχθεί στην «Κόκκινη Λίστα» του ICOM, το κοινό ενημερώνεται και καλείται να γίνει αρωγός στους νέους σχεδιασμούς για την προστασία των ελληνικών αρχαιοτήτων.

Με την προβολή του βραβευμένου ντοκιμαντέρ «Το Κύκλωμα», οι συμμετέχοντες γίνονται κοινωνοί στους κινδύνους που αντιμετωπίζει η κληρονομιά μας και των διακρατικών συνεργασιών που αναπτύσσονται για την αντίσταση/αντιμετώπισή τους.

Με ποιον τρόπο οι επισκέπτες μπορούν να γίνουν ενεργοί φύλακες της πολιτιστικής μας κληρονομιάς μετά το πέρας των φετινών Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής κληρονομιάς 2026 στο ΑΜΘ;

Το κοινό των δράσεών μας θα μπορεί να έχει, πλέον, έναν ενεργό ρόλο στην προστασία της υλικής και της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς μας. Να διασώζει και να διατηρεί ζωντανές τις τοπικές προφορικές ιστορίες που μεταδίδονται ακόμα από τις παλιότερες γενιές. Να αναγνωρίζει τα προστατευόμενα έργα της αρχαιότητας (αν τα συναντήσει να διακινούνται μπροστά του ή στο διαδίκτυο), και να αναφέρει στις αρμόδιες κρατικές αρχές τυχόν παράνομες ενέργειες σχετικές με αυτά.

Εν κατακλείδι, τα μουσεία σήμερα καλούνται να απαντήσουν σε ζητήματα πολιτιστικής ταυτότητας, μνήμης και εκπαίδευσης. Πού ακριβώς, εσείς, τοποθετείτε το ρόλο του αρχαιολόγου σήμερα; Ποιο το επόμενο επιστημονικό ταξίδι που ονειρεύεστε μέσα από την Αρχαιολογία;

Ο ρόλος του αρχαιολόγου σε ένα μουσείο σήμερα είναι περισσότερο περίπλοκος από ό,τι στο παρελθόν. Πέραν από τη διάσωση, την τεκμηρίωση, την δημοσίευση, και την παρουσίαση των ευρημάτων στις βιτρίνες του μουσείου, ο αρχαιολόγος καλείται να επικοινωνεί στη γλώσσα κάθε υπο-ομάδας του κοινού (ηλικιακή, κοινωνική, νοητική κ.ά.) και κάθε Μέσου Κοινωνικής Δικτύωσης, να οργανώνει πολιτιστικές εκδηλώσεις, να συμμετέχει σε αποστολές και εκθέσεις στο εξωτερικό και να κυνηγάει συνεργασίες, χορηγίες και συγχρηματοδοτούμενα προγράμματα…

Δεν περιορίζω τη σκέψη μου στα δικά μου όνειρα, ονειρεύομαι να έχω την αρματωσιά που θα με κάνει ικανό να ανταποκριθώ στην επόμενη, άγνωστη πρόκληση.

Βιογραφικό

Ο Τσούγγαρης Χαράλαμπος αποφοίτησε από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης με ειδίκευση Αρχαιολογία και απέκτησε Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Αρχαιολογίας από το ίδιο Τμήμα το 1998. Ως φοιτητής και ως συμβασιούχος συμμετείχε σε ανασκαφές στη Θάσο, το Δίον, την Χαλκιδική και τη Θέρμη Θεσσαλονίκης. Το 1993 διορίστηκε σε θέση Αρχαιολόγου στο Υπουργείο Πολιτισμού και το επόμενο έτος τοποθετήθηκε στη ΙΖ ΕΠΚΑ Έδεσσας. Συμμετείχε ως το 1995 σε σωστικές ανασκαφές στην επαρχία Έδεσσας, ενώ από το 1996 ως το 2006 υπήρξε υπεύθυνος αρχαιολόγος για το Ν. Καστοριάς, όπου διεξήγε περισσότερες από είκοσι σωστικές ανασκαφές και υλοποίησε εκπαιδευτικά προγράμματα.

Από το 2005 ως το 2009 υπήρξε υπεύθυνος για το έργο της δημιουργίας του Αρχαιολογικού Μουσείου του Ν. Καστοριάς στο Άργος Ορεστικό και από το 2011 ως το 2016 ήταν υπεύθυνος για το έργο της ολοκλήρωσης του εξοπλισμού και της έκθεσης του Αρχαιολογικού Μουσείου Πέλλας. Στην Πέλλα διεξήγε σωστικές ανασκαφές και συμμετείχε στη διοργάνωση εκδηλώσεων, αλλά και στη δημιουργία της μουσειοσκευής «Ταξίδι στην αρχαία Πέλλα». Τον Οκτώβριο του 2016 μετατέθηκε στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, με κύριο αντικείμενο εργασίας τη διεξαγωγή εκπαιδευτικών προγραμμάτων και δράσεων. Από το 2024 ορίστηκε προϊστάμενος στο Τμήμα Επικοινωνίας, Εκπαίδευσης, Ανάπτυξης και Χορηγιών του ιδίου Μουσείου. Έχει δημοσιεύσει ανασκαφικές εκθέσεις, επιστημονικά άρθρα σχετικά με ανασκαφικά ευρήματα από τη Μακεδονία και άρθρα σχετικά με τη μουσειακή εκπαίδευση.