Ηλίας Καλπάκας

Ημερομηνία Δημοσίευσης: 12/10/2026

Του Αθανάσιου Ιορδανίδη

Ηλίας Καλπάκας: “Ένα παλιό καπηλειό του Μεσοπολέμου και του Εμφυλίου δεν είναι απλώς ένας σκηνικός χώρος· είναι ένα ζωντανό καταφύγιο ψυχών, όπου ο πόνος, ο έρωτας και η ελπίδα σμίγουν πάνω από ένα ποτήρι κρασί.”

Υπάρχουν χώροι όπου ο χρόνος μοιάζει να σταματά, όπου οι τοίχοι “κουβαλούν” μνήμες, καπνό, ανεκπλήρωτους καημούς και πενιές που χαράχτηκαν ανεπίστροφα στο συλλογικό ασυνείδητο. Ένα τέτοιο “καπηλειό” ανοίγει τις πόρτες του στη Θεσσαλονίκη, μεταφέροντας το κοινό στην ατμόσφαιρα του Μεσοπολέμου, του περιθωρίου, αλλά και της ελπίδας.

Η μουσικοθεατρική παράσταση “Στης ψυχής το καπηλειό”, σε σύλληψη, κείμενα και σκηνοθεσία του Ηλία Καλπάκα (μαζί με την Ελισάβετ Βασιλειάδου), επιστρέφει στο Θέατρο Σοφούλη για να μας θυμίσει πως το ρεμπέτικο δεν είναι απλώς ένα μουσικό είδος, αλλά η φωνή μιας ολόκληρης εποχής, η ψυχή του λαού μας που επιβιώνει μέσα από τον πόνο, την αντίσταση και τη λύτρωση.

Με αφορμή αυτή τη νέα θεατρική συνάντηση, συνομιλήσαμε με τον σκηνοθέτη Ηλία Καλπάκα για τη μαγεία του περιβάλλοντος χώρου, τον καθοριστικό ρόλο της μουσικής και τον τρόπο με τον οποίο το χθες συνομιλεί με το σήμερα.

Κύριε Καλπάκα, η παράσταση «Στης ψυχής το καπηλειό» μας μεταφέρει σ’ έναν χώρο φορτισμένο με μνήμες (ένα παλιό καπηλειό της Αθήνας από τον Μεσοπόλεμο έως και τον Εμφύλιο). Πώς γεννήθηκε η ιδέα αυτού του θεατρικού ταξιδιού και τι συμβολίζει τελικά αυτό το «καπηλειό» για εσάς;

Η ιδέα γεννήθηκε από την ανάγκη μου να συνομιλήσω με τη συλλογική μας μνήμη και φυσικά με τους αθέατους ήρωες της ιστορίας μας. Ένα παλιό καπηλειό του Μεσοπολέμου και του Εμφυλίου δεν είναι απλώς ένας σκηνικός χώρος· είναι ένα ζωντανό καταφύγιο ψυχών, όπου ο πόνος, ο έρωτας και η ελπίδα σμίγουν πάνω από ένα ποτήρι κρασί.

Για μένα, αυτό το «καπηλειό» συμβολίζει την εσωτερική μας κιβωτό. Είναι ο τόπος όπου οι άνθρωποι γδύνουν τις άμυνές τους, αναμετρώνται με τους δαίμονες και τις σκιές τους και αναζητούν τη λύτρωση. Ένα θεατρικό ταξίδι μνήμης και ανθρωπιάς, που υπενθυμίζει ότι, ακόμα και στις πιο σκοτεινές εποχές, το φως της ψυχής παραμένει ανεξίτηλο.

Το ρεμπέτικο τραγούδι λειτουργεί ως βασικός πυλώνας και ζωντανός οργανισμός στην παράσταση, με μουσικούς και ηθοποιούς επί σκηνής. Πώς επιτεύχθηκε αυτή η αρμονική σύνθεση ανάμεσα στη θεατρική δραματουργία και τη ζωντανή μουσική εκτέλεση;

Για εμάς, στην παράσταση, το ρεμπέτικο δεν αποτελεί απλώς ένα μουσικό «χαλί» ή μια εν δυνάμει προσθήκη, αλλά τον ίδιο τον δραματουργικό ιστό της παράστασης. Από την αρχική σύλληψη, η ζωντανή μουσική και ο θεατρικός λόγος αντιμετωπίστηκαν ως ένα οργανικό σύνολο. Η αρμονική αυτή σύνθεση επιτεύχθηκε καταργώντας τα στεγανά ανάμεσα σε μουσικούς και ηθοποιούς. Οι μουσικοί δεν είναι αθέατοι εκτελεστές, αλλά δρουν ως ενεργοί χαρακτήρες πάνω στη σκηνή, ενώ οι ηθοποιοί εντάσσουν το τραγούδι ως τη φυσική εκτόνωση της συναισθηματικής τους φόρτισης. Κάθε νότα και κάθε στίχος λειτουργούν ως προέκταση του διαλόγου, μεταφέροντας το αίσθημα της εποχής. Έτσι, το ρεμπέτικο γίνεται η συλλογική φωνή του καπηλειού — ένας ζωντανός οργανικός παλμός που καθοδηγεί τον ρυθμό της δράσης, ανασύρει μνήμες και συνδέει αβίαστα τη σκηνική αλήθεια με τη βιωματική εμπειρία του θεατή.

Πέρα από τη μουσική και τα θεατρικά δρώμενα, στην παράσταση αξιοποιούνται ιστορικά στοιχεία, ραδιοφωνικά ανακοινωθέντα και κίνηση (Jitterbugs SKG). Πόσο δύσκολη ήταν η ιστορική έρευνα και η δραματουργική επεξεργασία (σε συνεργασία με την Ελισάβετ Βασιλειάδου) ώστε να αποτυπωθεί αυθεντικά το πνεύμα εκείνης της εποχής;

Η ιστορική έρευνα ήταν μια απαιτητική αλλά εξαιρετικά δημιουργική διαδικασία. Μαζί με την Ιστορικό Ελισάβετ Βασιλειάδου, την πολύ καλή φίλη και συνεργάτιδα σε όλα μου τα πρότζεκτς, δεν θέλαμε απλώς να παραθέσουμε ιστορικά γεγονότα, αλλά να ανασύρουμε την ατμόσφαιρα, το ήθος και το συλλογικό βίωμα της εποχής.

Η Έλσα μελέτησε αρχειακό υλικό, ντοκουμέντα και αυθεντικά ραδιοφωνικά ανακοινωθέντα, ώστε κάθε ηχητικό ντοκουμέντο να λειτουργεί ως μια «ρωγμή» στον χρόνο, μεταφέροντας ακαριαία τον θεατή στην ταραγμένη εκείνη περίοδο. Η πρόκληση στη δραματουργία ήταν να ενταχθούν αυτά τα στοιχεία αβίαστα στη ροή της ιστορίας, χωρίς να αποκτούν έναν απλό «διδακτικό» χαρακτήρα.

Παράλληλα, η συμμετοχή των Jitterbugs SKG στην επιμέλεια της κινησιολογίας προσέδωσε μια ξεχωριστή δυναμική. Η κίνηση και ο χορός λειτούργησαν ως η σωματική εκτόνωση των ηρώων, αποτυπώνοντας την ανάγκη για ζωή και χαρά κόντρα στη ζοφερή πραγματικότητα. Αυτή η συνέργεια κειμένου, ηχητικών ντοκουμέντων και σωματικής έκφρασης επέτρεψε να ζωντανέψει στη σκηνή το αυθεντικό, αδούλωτο πνεύμα εκείνων των δεκαετιών.

Το έργο φωτίζει ανθρώπους του περιθωρίου, πρόσωπα καθημερινά που κουβαλούν τον δικό τους σταυρό αλλά και μια βαθιά εσωτερική αξιοπρέπεια. Τι πιστεύετε ότι έχει να πει ο κόσμος αυτών των ηρώων στον θεατή του σήμερα;

Οι ήρωες του έργου μας , η Σουλτάνα, ο Λευτέρης, ο Τάκης, αλλά και ο Σταύρακας με τη Φανή και οι μουσικοί μας, ο Μήτσος, η Κούλα και ο Βρασίδας μπορεί να κινούνται στο περιθώριο, όμως η ψυχική τους πάστα είναι κεντρικής σημασίας για την ανθρώπινη φύση. Είναι άνθρωποι λαϊκοί, «τραυματισμένοι» από τις δοκιμασίες της Ιστορίας, οι οποίοι παρά τη φτώχεια, τον πόλεμο και την αδικία, αρνούνται να ξεπουλήσουν την αξιοπρέπεια και την αλληλεγγύη τους.

Στον θεατή του σήμερα, που συχνά βιώνει τη δική του αόρατη απομόνωση και την αβεβαιότητα ενός ραγδαία μεταβαλλόμενου περιβάλλοντος, ο κόσμος αυτών των ηρώων προσφέρει ένα πολύτιμο μάθημα αντοχής και ανθρωπιάς. Υπενθυμίζει ότι η αληθινή δύναμη δεν βρίσκεται στην εξουσία ή τα υλικά αγαθά, αλλά στην ικανότητα να παραμένεις όρθιος, ελεύθερος να μοιράζεσαι το ψωμί και τον πόνο σου και να κρατάς την καρδιά σου ζεστή. Σε μια εποχή που ο κάθε ένας κοιτά το προσωπικό του συμφέρον και όχι το συλλογικό , το παράδειγμά τους μας καλεί να ξαναβρούμε την έννοια της κοινότητας και τη λυτρωτική αξία της συντροφικότητας.

Το Θέατρο Σοφούλη φιλοξενεί εκ νέου την παραγωγή αυτή, γεγονός που αποδεικνύει την αγκαλιά του κοινού. Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση όταν σκηνοθετείς μια παράσταση που βασίζεται στη νοσταλγία αλλά και στη συλλογική μνήμη;

Η μεγαλύτερη πρόκληση σε μια τέτοια σκηνοθεσία είναι, για μένα, να διατηρήσεις την ισορροπία ανάμεσα στη συγκίνηση και την αλήθεια, αποφεύγοντας τον παγίδα ενός εύκολου, ωραιοποιημένου μελοδραματισμού. Η νοσταλγία είναι ισχυρό συναίσθημα, όμως αν μείνει επιδερμική, κινδυνεύει να γλιστρήσει σε μια απλή φολκλορική αναπαράσταση του παρελθόντος. Στόχος μου δεν ήταν απλώς να ανακαλέσουμε το παρελθόν με μια διάθεση ωραίων αναμνήσεων, αλλά να ξαναζωντανέψουμε τη συλλογική Μνήμη με όλο της το βάρος: τον μόχθο, τις αδικίες, τους αγώνες, αλλά και την αυθεντική χαρά εκείνων των ανθρώπων.

Έπρεπε η ατμόσφαιρα στης «ψυχής το καπηλειό» να είναι τόσο ζωντανή και ειλικρινής, ώστε ο θεατής να μη νιώθει απλός παρατηρητής μιας άλλης εποχής, αλλά κοινωνός μιας κοινής ανθρώπινης εμπειρίας. Το γεγονός ότι το Θέατρο Σοφούλη αγκαλιάζει εκ νέου την παράσταση μας επιβεβαιώνει ότι αυτή η πρόκληση απέδωσε: το κοινό που κατέκλυσε το θέατρο πέρυσι αλλά και που θα θέλαμε να μας τιμήσει με την παρουσία του και αυτή τη δεύτερη χρονιά συνδέθηκε βαθιά, όχι με μια αποστειρωμένη ανάμνηση ενός παλιού καρτ-ποστάλ, αλλά με τη διαχρονική αλήθεια της ψυχής μας.

Αν μπορούσατε να «αφουγκραστεί» το κοινό μία μόνο φράση ή συναίσθημα φεύγοντας από το θέατρο μετά το τέλος της παράστασης, ποιο θα θέλατε να είναι αυτό;

Αν θα μπορούσα να δώσω μία μόνο φράση την οποία θα αφουγκραζόταν το κοινό φεύγοντας από την αίθουσα, αυτή θα ήταν ίσως ««Και το ρεμπέτικο… ορφανό από πατέρα, παιδί της ανάγκης και της φυλακής, κατάφερε να γίνει παρηγοριά και σημαία».

Όσο για το συναίσθημα, θα ήθελα να είναι μια λυτρωτική συγκίνηση—ένα γλυκό σφίξιμο στην καρδιά που δεν σε ρίχνει, αλλά σε ανακουφίζει. Θέλω ο θεατής να αποχωρεί νιώθοντας ότι μέσα από τις σκιές του παρελθόντος, τις απώλειες και τους αγώνες αυτών των ηρώων, ζεστάθηκε η δική του ψυχή.

Στόχος μας δεν είναι να προσφέρουμε μια απλή θεατρική έξοδο, αλλά μια ουσιαστική συνάντηση. Αν ο θεατής φύγει με την αίσθηση ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η συντροφικότητα, η μουσική και η αγάπη μπορούν να νικήσουν ακόμα και τις πιο σκοτεινές εποχές, τότε το ταξίδι μας στο «καπηλειό» έχει βρει τον απόλυτο προορισμό του. Αυτή η σπίθα ελπίδας είναι η μεγαλύτερη επιβράβευση για όλους μας.

Περισσότερες πληροφορίες για την παράσταση “Στης ψυχής το καπηλειό”